HABITAT REGULATIONS ASSESSMENT OF THE ‘BIG ART PROJECT’ IN CARDIGAN

Click on the title to view the full report [opens in new window]

Adroddiad amgylcheddol yn rhoi’r golau gwyrdd i Gynnwrf Aberteifi

Mae adroddiad gwyddonol wedi canfod na fyddai dim effaith wael ar y rhywogaethau pysgod dynodedig yn Ardaloedd Cadwraeth Arbennig Afon Teifi os aiff gwaith yr artist Rafael Lozano-Hemmer, Cynnwrf (“Turbulence”) ar gyfer y Big Art Project yn ei flaen. Caiff yr adroddiad llawn ei ryddhau heddiw gan y Big Art Project yn Aberteifi, ac mae i’w weld yn www.cardiganbigart.com.

Cafodd yr adroddiad gan Wyddonwyr Dŵr APEM ei gomisiynu gan yr ymgynghoriaeth gelf gyhoeddus annibynnol Safle a The Big Art Trust – ymddiriedolaeth elusennol i greu a hyrwyddo celf gyhoeddus gyda chymunedau lleol – oherwydd bod lleoliad arfaethedig Cynnwrf yn Afon Teifi’n agos at ddau safle o ddiddordeb gwyddonol sydd wedi’u gwarchod dan gyfraith Ewrop.

Edrychodd yr adroddiad ar effaith botensial Cynnwrf – yn enwedig wrth yrru golau a sain – ar eogiaid, siwin a llysywod pendoll yr afon a’r môr a’u harferion mudo. Aseswyd effaith y ceblau tanddwr ac adeiledd y gwaith celf ei hun hefyd.

Clwstwr o 127 bwi rhyngweithiol yw Cynnwrf a fydd yn nofio ar Afon Teifi nesaf at y Strand yn Aberteifi. Wedi’u cynnal gan gorff cwch suddedig ynghlwm wrth ddwy angor i ganiatáu i’r gwaith celf symud gyda’r llanw, bydd y bwiau’n cynnwys goleuadau LED ac uchelseinydd. Ar hyd y cei, bydd meicroffonau’n recordio lleisiau pobl sy’n cerdded heibio, yn eu storio o fewn y bwiau ac yn ysgogi’r goleuadau. Wrth i ddŵr yr afon gynhyrfu o dro i dro caiff y seiniau a storiwyd eu rhyddhau a chânt eu clywed fel ffrwd o leisiau ar y cei a’r lan.

Dyma gasgliadau allweddol adroddiad Gwyddonwyr Dŵr APEM:

•  Golau
  • Canfu mesuriadau’r golau fod treiddiad y golau a ryddheir gan y bwiau i mewn i golofn y dŵr yn debygol o fod yn gyfyngedig i gylch o fewn dau fetr i’r adeiledd. Er y gallai hyn beri i bysgod osgoi’r union fan hon yn ystod y nos, canfu’r adroddiad, gan y bydd Cynnwrf wedi’i leoli ar dro mewnol yr afon, ei bod yn annhebygol y ceid unrhyw effaith ar fudo gan y byddai’r pysgod mudol yn gallu mudo drwy’r afon yn rhannau canol ac allanol y tro, sydd yn debygol o gael eu dewis beth bynnag oherwydd y cerrynt dŵr cyflymach.
•  Sain
  •  Ni fydd y sain o’r chwe uchelseinydd arfaethedig yn effeithio ar yr eogiaid a’r siwin gan eu bod i bob pwrpas yn fyddar ar yr ystodau sain a gaiff eu rhyddhau, a dim ond cyfran fechan o’r sain o’r uchelseinyddion a gâi ei drosglwyddo i’r golofn ddŵr. Canfu’r adroddiad y gallai rhywfaint o sain gael ei throsglwyddo i’r dŵr drwy’r polyn fyddai’n dal yr uchelseinyddion ond y byddai’n annhebygol o rwystro pysgod rhag mudo’n llwyddiannus heibio i’r safle.
  •  Clyw gwan sydd gan lysywod pendoll ac maent yn annhebygol o glywed sain a ddaw o’r uchelseinyddion na chael eu haflonyddu.
•  Adeiledd angori’r bwiau
  •  Er y byddai’r cwch suddedig yn lleihau’r goleuni oddi tano, byddai hyn yn debyg i unrhyw gwch arall a fyddai wedi angori ac ni fernid y câi unrhyw effaith. Yn wir, gallai’r adeiledd gael effaith lesol i bysgod, trwy roi cysgod a lloches iddynt yn ystod y dydd. Mae llysywod pendoll, yn arbennig, yn hoffi mannau cysgodol yn ystod golau dydd.

Mae’r adroddiad hwn wedi’i gyflwyno i Gyngor Sir Ceredigion yn ogystal ag i Asiantaeth yr Amgylchedd a’r Cyngor Cefn Gwlad, fel rhan o’r broses o geisio caniatâd cynllunio i osod Cynnwrf yn barhaol yn Afon Teifi. Ymgynghorwyd â’r tri chorff hyn drwy gydol y cyfnod astudio ac maent wedi derbyn casgliadau’r adroddiad.

Mae Cynnwrf Rafael Lozano-Hemmer yn un o nifer o brosiectau celf gyhoeddus a fwriedir o gwmpas y wlad fel rhan o brosiect uchelgeisiol Channel 4, Big Art Project, i gomisiynu celf gyhoeddus. Yn ôl yr artist, bwriedir i Cynnwrf “adlewyrchu traddodiad llafar, barddoniaeth a chân y Cymry.”

Cefnogir y Big Art Project gan yr elusen annibynnol Y Gronfa Gelf a chan Gyngor Celfyddydau Lloegr. Caiff cyfres o bedair rhan ei darlledu ar Channel 4 y gwanwyn yma.

Annwyl gymuned Aberteifi,

Yn ddiweddar cefais sgwrs ffôn â Mr Ralph Rae, trefnydd y ddeiseb yn erbyn fy ngosodwaith celf arnofiol “Cynnwrf” (“Turbulence”), a bu yntau mor garedig â thynnu fy sylw at y materion sy’n peri pryder iddo ef ynglŷn â’r prosiect. Hoffwn rannu gyda chi fy sylwadau ar y materion a gododd.

Soniodd Mr Rae wrthyf am y nifer fawr o bobl sydd wedi llofnodi ei ddeiseb. Dywedais wrtho pe bawn i’n byw yn Aberteifi y byddwn innau’n ei llofnodi, gan nad yw canlyniadau’r profion gwyddonol ar y modd y bydd y prosiect yn effeithio ar yr amgylchedd wedi’u cyhoeddi eto. Fel y mae’n digwydd, heddiw cawsom yr adroddiad oddi wrth y Gwyddonwyr Dŵr a byddwn yn ei bostio ar wefan www.cardiganbigart.com yn fuan i bawb gael ei weld. Mae eu casgliadau’n gadarnhaol iawn ac rwyf yn hapus na chaiff y prosiect ddim effaith ar fywyd gwyllt Aberteifi, sy’n ennyn balchder, harddwch ac incwm i’r ardal.

Ynglŷn â bod y gwaith yn rhwystr i gychod, nid oedd Mr Rae wedi’i ddarbwyllo y byddai adleoli’r prosiect i’r Strand yn gwneud y tro. Rhybuddiodd y gall lefel y dŵr fod yn isel iawn ym misoedd Awst a Medi ac y byddai’r gwaith naill ai’n mynd yn sownd yn y mwd neu’n drifftio i ganol yr afon, lle gallai fod yn rhwystr i gychod bach. Dyma un o’r rhesymau pam yr ydym yn dylunio’r gosodwaith ar ffurf “cwch” a all gael ei lusgo i ffwrdd yn rhwydd. Fy syniad i am Cynnwrf yw y gallai fod yn brosiect tymhorol a fyddai yn Aberteifi pan fo’r amodau’n iawn ac efallai y gallai hyd yn oed deithio i drefi eraill yng Nghymru a’r Byd: byddai’r gwaith yn casglu lleisiau ar ei daith i’w chwarae’n ôl ar ôl cyrraedd gartref. Wrth gwrs, mewn tref gyda phreswylwyr tymhorol eraill, fel y Keewaydin neu’r Eogiaid, gallai “gwaith celf mudol” wneud synnwyr barddonol!

Roedd Mr Rae yn bryderus iawn ynghylch pobl yn recordio geiriau anweddus ar y gosodwaith. Eglurais iddo, yn fy mhrofiad i o wneud prosiectau celfyddydol cyfranogol, fod pobl fel arfer yn hunan-safoni wrth gymryd rhan, gan ei fod yn debyg iawn i siarad mewn mannau cyhoeddus eraill: bydd pobl yn llythrennol yn gweld cyfranogwyr wrth y meicroffon, yn clywed eu lleisiau, ac os ydynt yn dweud rhywbeth enllibus, er enghraifft, nid yw’n annhebyg i’r hyn a ddigwyddai pe baent yn gwneud hynny mewn parc. Eglurais hefyd fod y synau’n dawel iawn, eu bod yn chwarae ynghyd â seiniau eraill bob 6 awr yn unig, ac y cânt eu cymysgu â recordiadau lleisiol o archifau Cymreig amlwg. Wedyn fe wnaeth Mr Rae bwynt da yr wyf yn cytuno ag ef: mae’n llawer anoddach rhwystro “cyfraniadau cableddus” trwy’r rhyngrwyd gan fod pobl yn gallu celu pwy ydynt a chamddefnyddio’r system. Fy ymateb i hyn yw y byddwn yn ystyried rhoi’r gorau’n gyfangwbl i’r elfen rhyngrwyd o’r prosiect, gan nad yw sensoriaeth ar-lein yn rhywbeth y byddwn yn fodlon ei ystyried, ac rwy’n cytuno y byddai’n amhosibl cael rheolaeth dros rai fyddai’n cyfranogi dros y we. Er gwaethaf y consesiwn hwn, gellid cadw effaith farddonol yr amrywiaeth cyfranogwyr pe bai’r prosiect yn teithio fel yr awgrymir uchod.

Mae llawer o bobl wedi mynegi pryder am gost y prosiect. Atgoffais Mr Rae am dair ffaith sylfaenol: 1) daw’r arian yn bennaf oddi wrth noddwyr annibynnol o’r tu allan i’r ardal sy’n credu yn rôl celfyddyd mewn gofod cyhoeddus - nid yw’r arian hwn yn cael ei dynnu allan o unrhyw gyllideb arall yn Aberteifi ac ysywaeth ni fydd yn dod i’r ardal o gwbl os caiff y prosiect ei ganslo; 2) defnyddir rhan helaeth o’r arian i dalu i bobl leol adeiladu a chynnal a chadw’r gwaith, gan greu budd economaidd uniongyrchol; 3) bydd y prosiect yn cynhyrchu incwm gan dwristiaid, ac mae’r ffaith y bydd Channel 4 yn darlledu’n genedlaethol eisoes yn gwarantu cyhoeddusrwydd i sicrhau y bydd hyn yn wir. Mae’r pryder ynglŷn â chynnal a chadw’r prosiect yn y tymor hir yn ddealladwy, ond nid yw’n annhebyg i’r hyn sy’n digwydd pan fydd tref yn gosod ffownten gyhoeddus er enghraifft: mae angen rhoi falfiau newydd yn lle rhai sy’n rhydu, cadw’r dŵr yn lân, newid bylbiau golau, ac ati. Mae cyllideb y prosiect yn cynnwys darpariaeth i sicrhau y gellir cynnal y gwaith am rai blynyddoedd, gan gynnwys adnewyddu ardal y Strand, a fydd yn cwblhau’r gwaith a ddechreuwyd ar Gei’r Tywysog Siarl ac yn creu gofod cyhoeddus braf i’r dref.

Ar y cwestiwn a ydyw fy ngwaith yn addas i’r ardal, gallaf ddweud fod y gwaith wedi’i ysbrydoli gan ddwy brif nodwedd yn y dref a’m hudodd. Ar y naill law, mae’r ffaith mai yn Aberteifi y dechreuodd yr Eisteddfod yn tanlinellu pwysigrwydd traddodiadau llafar, barddoniaeth a chân yn niwylliant Cymru a chredaf y bydd Cynnwrf yn cyfleu hyn yn dda. Nid yn unig oherwydd mai lleisiau pobl, yn llythrennol, sy’n “gwneud y gwaith” ond hefyd oherwydd y caiff eu recordiadau eu cymysgu â deunydd sain archifol nodweddiadol a ddewisir yn ofalus o ffynonellau fel y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan a BBC Cymru. Yr ysbrydoliaeth arall oedd yr afon ei hun, gyda’i llanw a thrai trawiadol sy’n drosiad addas am Wasgariad y Cymry, am y syniadau a’r nwyddau a fasnachwyd drwy gydol hanes Aberteifi fel porthladd pwysig, ac yn bennaf oll am ei bod yn ein cysylltu’n sylfaenol â chylchoedd bywyd naturiol y blaned hon.

Fy nghynllun nawr yw rhoi’r gwaith ar yr afon am arnofiad dros-dro cychwynnol yn gynnar ym mis Ebrill, mewn pryd i Channel 4 allu ei ffilmio. Bydd y “lansiad” hwn yn ein helpu i asesu unrhyw welliannau y gallem eu gwneud yn nyluniad neu osodiad y gwaith, ac yn rhoi blas ar y prosiect i’r gymuned. Wedyn deuai’r gwaith terfynol yn ôl erbyn gwanwyn 2010 fan bellaf, pan fydd y Strand wedi’i adnewyddu a’r gwelliannau wedi’u cyflawni. Mae’n ymddangos i mi fod rhai pobl dan yr argraff y bydd y gwaith yn sioe oleuadau gorlachar ac uchel ei chloch yn arddull Las Vegas, ond rwy’n hyderus y gwnânt dderbyn, y funud y’i gwelant, ei fod mewn gwirionedd yn waith tawel, myfyriol, parchus gyda lefelau sain a golau sydd wedi’u dewis trwy ymgynghori â’r gymuned.

Nid wyf yn siŵr a ddarbwyllwyd Mr Rae gan fy nadleuon, gadawodd imi wybod y bydd y brotest yn parhau, ond yr wyf yn diolch iddo am siarad â mi a thrwy hynny fy helpu i newid y prosiect i ateb y rhan fwyaf o’i bryderon. Diolch hefyd i’r nifer fawr o bobl o’r dref sydd wedi cysylltu â mi i rannu eu hawydd i weld gwireddu’r prosiect.

Gyda tri arddangosfa mawreddog yn agor yn Llundain y mis yma, mae’r arlunydd Rafael Lozano-Hemmer yn cadarnhau ei enw da byd-eang am ei greadigrwydd ai gynnyrch, yn dilyn y sioe llynedd yn y Venice Biennale. Er hynny, Aberteifi, cyn bo hir fydd y lleoliad ar gyfer ei gomisiwn celf gyhoeddus parhaol yn y DU fel rhan o Big Art Project Channel 4.

Mae’r arddangosfeydd yn y Barbican, galeri Haunch of Venison a Sgwâr Trafalgar yn dod wrth i Rafael fanwl diwnio ei osodiad arloesol a chyfoes ‘Turbulence’ ar y Strand ar yr Afon Teifi.

Mae Frequency and Volume yn agor ar 9 Hydref 2008 yn The Curve, Barbican Art Gallery, Llundain. Mae’r arddangosfa, sy’n rhedeg tan 18 Ionawr 2009 yn nodi ei sioe unigol cyntaf yn y DU mewn galeri cyhoeddus, ac yn traswffurio’r Curve mewn i gerflun rhyngweithiol enfawr sy’n gadael i’r ymwelwr weld yr amleddau radio, fel arfer sy’n anweledig, sy’n ein hamgylchynu. Fe fydd Rafael yn siarad am ei gomisiwn Curve, Frequency and Volume, a’i waith blaenorol mewn digwyddiad am ddim ar 9 Hydref am 7 o’r gloch y nos yn y Barbican Art Gallery.

Prosiect arall gerllaw yw arddangosfa gyntaf Lozano-Hemmer yn Haunch of Venison, Llundain, 15 Hydref-16 Tachwedd 2008 sy’n cynnwys 6 gosodiad rhyngweithiol 6 October-16 November 2008 which features 6 interactive installations, tri ohonynt yn cael eu dangos am y tro cyntaf. Fe fydd Rafael hefyd yn arddangos Under Scan yn Llundain yn ystod mis Tachwedd, gwaith sy’n dangos miloedd o ‘lluniau fideo’ o bobl Llundain yn cael eu darlunio ar y llawr yn Sgwâr Trafalgar. Bydd y prosiect diwethaf yn defnyddio taflunydd mwyaf pwerus y byd i lenwi’r ardal gyda golau gwyn. Wrth i bobl gerdded o gwmpas y sgwâr, gellir gweld y lluniau fideo yn eu cysgodion.

Dywedodd Rafael Lozano-Hemmer, “Rwy’n blês iawn i gael nifer o arddangosfeydd cyfredol yn y DU ac rwy’n ei weld fel cyfle gwych i helpu creu diddordeb yn fy ngwaith gyda’r Big Art Project yn Aberteifi. Rydym wedi derbyn ‘Ie’ clir gan drigolion Aberteifi i fynd ymlaen a’r prosiect ac rwy’n edrych ymlaen wneud y gosodiad celf gall Aberteifi fod yn falch ohono.”

Ychwanegodd Wiard Sterk, curadur y Big Art Project yn Aberteifi, “Roedd y Big Art Project yn hynod o lwcus i gael Rafael ynghlwm i’r prosiect ac fe fydd y gwaith gorffenedig yn gyfle gwych i Gymru i arddangos ei rôl bwysig fel rhan o ddiwylliant cyfoes. Mae arddangosfeydd Llundain Rafael yn destament i’w statws fel artist rhyngwladol clodfawr ac yn cynnig pawb y siawns i ddod i nabod ei waith yn well cyn i ‘Turbulence’ gael ei osod yn Aberteifi.

Mynegodd trigolion Aberteifi eu cefnogaeth cryf dros barhad prosiect celf gyhoeddus Big Art Channel 4, ‘Turbulence’, mewn cyfarfod cyhoeddus fyrlymog ar nos Fawrth yn Theatr Byd Bychan y dref. Cafwyd mandad clir o 79% o blaid y cynllun gan fynychwyr y cyfarfod cyhoeddus er mwyn galluogi i dîm y prosiect fedru cwblhau camau dichonolrwydd a thechnegol olaf ar y lleoliad arfaethedig newydd yn y Strand, sydd wedi ei leoli ychydig ymhellach i fyny’r afon na Chei’r Tywysog Siarl.

Mynychodd yn agos at 100 o bobl y cyfarfod, i glywed yr arlunydd dewisedig, Rafael Lozano-Hemmer, curadur y prosiect, Wiard Sterk yn ogystal â chynrychiolwyr a budd ddeiliaid y Big Art Project gan gynnwys y tîm dichonolrwydd technegol, yn esbonio manylion y cerflun rhyngweithiol arnofiol arfaethedig ac ymateb i nifer o ymholiadau a gofidion ymarferol ynghlwm â’r prosiect uchelgeisiol.

Dywedodd Rafael Lozano-Hemmer, ‘Galwyd y cyfarfod fel ymateb i nifer o faterion a godwyd ynghylch a pha mor ymarferol oedd hi i leoli gwaith celf uchelgeisiol ar yr afon Teifi. Roeddwn yn awyddus tu hwnt i dderbyn cefnogaeth trigolion Aberteifi er mwyn i mi fod yn hapus i barhau gyda chamau nesaf y prosiect.’

‘Roedd yn galonogol iawn derbyn cefnogaeth mor bositif gan y trigolion a fynychodd y cyfarfod ar gyfer y prosiect, ac mi ydw i am sicrhau y bydd hwn yn ganlyniad gwych i dref ac i drigolion Aberteifi. Nawr fy mod wedi derbyn y gefnogaeth, gallaf fynd ati i weithredu fy ngweledigaeth o greu gosodiad celf gyhoeddus y gall Aberteifi fod yn falch ohono.’